1. Her sevkiyatta: beyanname ve teslim şekli
Eşyanın ihracı serbesttir; anlaşmalar ve mevzuatla konan yasak ve kısıtlamalar bunun dışındadır. Ön izne ya da zorunlu standart veya ticari kalite denetimine bağlı ürünler kendi kurallarına göre ihraç edilir[1]. Ürününüz böyle bir denetime giriyorsa onayı yükleme gününden önce sorun; ürününüzün girip girmediğini gümrük müşaviriniz söyler.
Beyannamede teslim şekli 20 numaralı kutuya yazılır. Bakanlığın kod listesinde Incoterms® 2010 kodları, 2000 sürümünden kalan dört kod ve diğer teslim şekilleri için XXX vardır; 2020'de gelen DPU listede yer almaz[5]. Alıcıyla Incoterms® 2020'ye göre DPU üzerinde anlaştıysanız, bunun beyannamede nasıl görüneceğini müşavirinizle önceden konuşun.
Ticari fatura ve çeki listesi, alıcının gümrüğünün de istediği belgelerdir: örneğin AB'ye giren her ürün için ticari fatura ve çeki listesi istenir[6]. Alıcınızın ithalat dosyasında başka neler olduğu ayrı bir rehberde: Alıcınız gümrükte hangi belgeleri isteyecek?
2. Menşe ve dolaşım belgeleri: hangisi ne işe yarar
Dolaşım ve menşe belgelerinin hepsini Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği basar ve dağıtır, odalar satar ve onaylar[7]. Belgeyi bu yüzden odadan alır, odaya onaylatırsınız.
| Belge | Ne işe yarar | Kim düzenler, nasıl |
|---|---|---|
| A.TR dolaşım belgesi | Türkiye ile AB arasında doğrudan taşınan, serbest dolaşımdaki sanayi ürünleri ve işlenmiş tarım ürünleri için gümrük birliği tercihi | İhracatçı ya da müşaviri doldurur, yetkili oda onaylar, gümrük vize eder; 186 oda yetkili, 28 Mayıs 2018'den beri MEDOS'ta elektronik[2] |
| EUR.1 | Anlaşmaya dayalı tercihli menşe: STA ortakları ile AB'ye giden tarım ve AKÇT ürünleri | Bakanlığın yetkilendirdiği kuruluşlar düzenler, gümrük vize eder; 250 oda; beyannameye bağlı olanlar 1 Ocak 2019'dan beri yalnız MEDOS'ta[3] |
| EUR-MED | Pan-Avrupa-Akdeniz menşe kümülasyonunda menşe ispatı | EUR.1 gibi yetkili kuruluşlarca[3] |
| Fatura beyanı | Faturanın üzerine yazılan menşe beyanı | 6.000 avronun altındaki eşyada her ihracatçı, üstünde yalnız onaylanmış ihracatçı[8] |
| Menşe şahadetnamesi | Tercihsiz menşe; zorunlu değildir, ithalatçı ülke isterse düzenlenir | 250 oda; ihracatta 8 Nisan 2020'den beri MEDOS'ta[4] |
| TR-BAE menşe ispat belgesi | BAE'ye CEPA anlaşmasının tercihi | Yetkili kuruluşlar düzenler, gümrük vize eder; 1 Eylül 2023'ten beri MEDOS'ta[9] |
A.TR ile EUR.1 karıştırılmamalı: A.TR eşyanın serbest dolaşımda olduğunu gösterir, menşeini göstermez. Kömür ve çelik (AKÇT) ürünleri gümrük birliğinin dışında kaldığı için AB'ye bunlarda EUR.1 ya da fatura beyanı kullanılır[10]. AB'ye ihracatın bütün şartları için: AB'ye ihracatın şartları.
3. Hangi ülkeye hangi belge
İstanbul Ticaret Odası ülke ülke bir liste yayımlıyor. Özetle: AB üyelerine (Kuzey İrlanda dâhil) A.TR; AB, EFTA, Faroe Adaları, Gürcistan, Moldova, Mısır, Fas, Filistin, Tunus, Batı Balkanlar, Morityus, Şili, Venezuela, Özbekistan ve Katar'a EUR.1; Tunus ve Mısır'a EUR-MED; Malezya, Azerbaycan, Pakistan ve BAE gibi ortaklara ve D-8 ile İİT tercihli ticaret sistemi ortaklarına anlaşmaya özgü belgeler; Avustralya ve Yeni Zelanda'ya Form A[11]. Ülkenizi İTO'nun tam listesinde(yeni sekmede açılır) kontrol edin.
Birlesa'nın anlaşmalar listesinde Türkiye'nin 27[12] ortakla yürürlükte ticaret anlaşması (serbest ticaret anlaşmaları ve BAE ile ekonomik ortaklık anlaşması), AB'nin 27[13] üyesiyle gümrük birliği var. Suudi Arabistan, Kuveyt, Umman ve Bahreyn'in de aralarında olduğu 6[14] ortakla anlaşma henüz müzakerede. Anlaşma olmayan bir pazarda tercihli menşe belgesi düzenlenmez; alıcı isterse menşe şahadetnamesi verilir. Suudi Arabistan'ın gıda gümrüklemesinde istenen belgeler arasında menşe şahadetnamesi de sayılır[15].
4. Ürüne ve sevkiyata özgü belgeler
- Bitkisel ürünler ve gıdalar: Tarım ve Orman Bakanlığı'nın bitki sağlık sertifikası ile bitkisel gıda ve yem için ihracat sağlık sertifikasına e-Devlet'teki TARBİL hizmetlerinden başvurulur[16]. Hangi pazarın hangisini istediği: Gıda ihracatında hangi sertifikalar istenir?
- Uygunluk işaretleri: Birlesa'daki AB satırlarından 141[17] tanesi CE işareti, Suudi Arabistan satırlarından 122[18] tanesi SABER ister. CE'yi nasıl okuyacağınız CE işaretli ürün ihracatçıları rehberinde; Suudi tarafı için Suudi Arabistan'a ihracat hazırlığı (SABER).
- Numune ve fuar eşyası: geçici giriş için ATA karnesi kullanılır. TOBB 1975'ten beri Türkiye'nin kefil kuruluşudur; karneleri basar ve odalar aracılığıyla dağıtır[19]. Suudi Arabistan'a giderken karnenin ilk yeşil sayfasında "Saudi Arabia (SA)" yazmalıdır; yoksa odaya ekletip mühürletin, ardından karneyi Suudi gümrüğünün ZATCA e-hizmetine kaydedin[20].
- Bedelsiz numune: karşılığında ödeme alınmadan gönderilen eşya bedelsiz ihracattır; kuralları İhracat 2008/12 sayılı Bedelsiz İhracata İlişkin Tebliğ'dedir[21].
5. Birlesa'da ülkenize ve ürününüze göre liste
- Kodu bulun: GTİP kodunu bulun sayfasında ürününüzü tarif edin; Lale resmî tariften bir kod önerir, resmî işlemden önce müşaviriniz onaylar. Kodun yapısı için: GTİP kodu nasıl bulunur?
- Ülkelere göre ihracat belgeleri sayfasında ülkeyi ve kodu seçin. Her satırda türü (belge, sertifika, etiket, sağlık ve bitki sağlığı denetimi, teknik düzenleme), zorunlu olup olmadığı, resmî kaynağı ve kaynağın kontrol tarihi yazar.
- Bugün yayında 2.977[22] kayıt var: Suudi Arabistan 621[23], BAE 166[24], Katar 162[25], Kuveyt 152[26] (bu dört Körfez sayısına Körfez İşbirliği Konseyi'nin ortak kuralları da dâhil), Irak 72[27], ABD 84[28], Birleşik Krallık 32[29], Libya 22[30]. AB için yayımlanan 1.888[31] kayıt her üye ülkede geçerlidir; bunların 70[32] tanesi A.TR'yi anar.
Boş bir liste, kural olmadığı anlamına gelmez. Irak'ın standart kurumu COSQC, Irak standardı bulunmayan ithal ürünlerin teknik şartlarını belirliyor ve gözetim şirketlerine lisans veriyor; ithalat hizmetleri kullanıcı girişiyle açıldığı için Irak'ın ithalat kuralları buradan okunamadı[33]. Irak'a giden ürünlerde listeyi alıcınızla ve gümrük müşavirinizle teyit edin. Müşavir seçimi için: ihracat için gümrük müşaviri.